استان بوشهر

اسمعیل کمالی راد

نیاز امروز ، رفتار و روانشناسی مثبت‌گرا

دکتر اسمعیل کمالی راد-مدرس دانشگاه


« صدای استان »؛ شرایط وجو کنونی حاکم بر جامعه وسازمانهای کنونی ما نیاز به تجهیز ومسلح شدن به دانشی را تحت عنوان رفتار سازمانی مثبت گرا ضروری ساخته است .برای تحقق بخشیده به آرمانهای جامعه خودمان وسازمانهای موجود در درون کشور شناخت این بحث وآشنایی به مولفه های آن بیش از پیش هویدا می شود.در جهان امروز، تمام نشانه ها از محوري بودن نقش انسان و منابع انسانی در گشایش تنگناها، ایجاد فناوري و تولید فراورده هاي گوناگون حکایت می کند. روانشناسی مثبت اصطلاحی است که همانند چتري مطالعه هیجان هاي مثبت، ویژگی هاي شخصیتی مثبت و سازمان هاي سالم و قوي از جمله خانواده را در بر می گیرد داشتن وتقویت ویژگی هایی از جمله خرد و دانش اســت که شــامل خلاقیــت، کنجکاوی، روشــن فکری و داشتن فکر باز، عشق به يادگیری ،ژرف انديشــی و دورانديشی است. شجاعت اســت که شــامل جرئت، اســتقامت، راســتی و ســرزندگی اســت. انسان دوستیاست که شــامل عشــق، مهربانی و هوش اجتماعی اســت . عدالت اســت که شامل رفتار شهروندی، بی طرفی و رهبری اســت. اعتدال و میانه روی است که شــامل عفو و بخشش ، فروتنی، رعايــت عفت، احتیــاط و ملاحظه و خود نظمی اســت. و ویژگی های تعال ی شــامل تقديــر زيبايــی، برتری و فضیلت، قدردانی و ســپاس گزاری ، شوخ طبعی و روحیه معنويت است.


روانشناسی به عنوان علم مطالعه رفتار در سال هاي اخیر دچار تغییراتی شده است که به طور مستقیم فعالیت هاي مدیریتی را متأثر ساخته است. استفاده از این رویکرد در مدیریت باعث می شود بیش از پیش انسان در کانون توجه فعالیت ها قرار گیرد .


جنبش روانشناسی مثبت گرا


براي سالیان متمادي روانشناسان بر ابعاد بیمارگونه عملکرد و رفتار بشر متمرکز شده بودند و کمتر ویژگی هاي مثبت را مد نظر قرار می دادند، اما اخیرًاً جنبشی در این زمینه بوقوع پیوسته که با تمرکز بر جنبه هاي مثبت رفتاري در جستجوي رشد و توسعه فرد، سازمان و جامعه است. آثار این جنبش را می توان در تحقیقات دانشگاهی و کاربردي مشاهده کرد (لوتانز و جنسن2002.) توسعه یک حالت روان شناسانه مثبت فردی که ویژگی های آن: 1. داشتن اعتماد به نفس، 2. ایجاد یک اسناد مثبت در موفقیت های حال و آینده (خوش بینی)، 3. پشتکار و ثابت قدم بودن در راه رسیدن به هدف و تعیین مسیرها به سوی هدف به منظور موفقیت (امیدواری) و 4. تحمل کردن و به وضعیت عادی برگشتن بعد از تحمل مصیبت ها و مشکلات (تاب آوری) است.


قابلیت های حالت گونه  مثبت گرا


پیوســتاری برای مثبت گرايی توسط لوتانز و همکارانش (2007) ارائه شد که در یک سر اين طیف، احساسات زودگذر و متغیر همچون (شادی و خشنودی) قرار دارند. در ادامه اين پیوستار قابلیت حالت گونه مثبت قرار دارد که نســبتا متغیر و قابل توسعه و رشد هستند، همچون کارايی و سودمندی، امید، خوش بینــی و انعطاف پذيری و در ادامه، ايــن طیف به خصیصــه  گونه ها که نسبتا ثابت هستند و تغییر آنها مشکل است، همچون ابعاد پنج گانه شخصیت مي رسد . در انتهــای اين طیف، خصیصه های مثبت قرار دارند که بی نهایت ثابت و پایدار و بسیار دشوار برای تغییر هستند، همچون هوش، استعداد و ویژگی های ژنتیک. یک عقیده کلی در بین نظریه پردازان سازمان به وجود آمده و آن این است که می باید سعی شود بین جنبه های مثبت و منفی در سازمان تعادل ایجاد کرد، به گونه ای که نقاط قوت را تقویت و نقاط ضعف را اصلاح کرد و به سمت رفتار سازمانی مثبت گرا رفت. رفتار سازمانی مثبت گرا چهار متغیر خودکارآمدی، امیدواری، خوش بینی و تاب آوری را به پژوهشگران مدیریت به عنوان منابع بالقوه مزیت رقابتی ارائه می دهد که می توان روی آنها سرمایه گذاری کرد. یافته های تجربی نشان می دهد که این عوامل در ترکیب و تعامل با هم، هم افزایی بیشتری دارند.


خودکارآمدی


خودکارآمدی که می توان آن را اعتماد به نفس نیز نامید، نخستین بار توسط بندورا تعریف شد.خودکارآمدی با ابعاد عملکرد کاری نیز بسیار مرتبط است، به این صورت که افراد خودکارآمد به طور اثربخشی رهبری می کنند، تصمیمات اخلاقی می گیرند و خلاقیت در کار آنها بالاست، دارای روحیه مشارکتی هستند و تمایل به یادگیری و کارآفرینی دارند. افراد با خودکارآمدی در سطح بالا دارای ویژگی هایی همچون:


1. علاقه مند به اهداف چالشی، 2. انتخاب کارها و وظایف دشوار، 3. خودبرانگیخته، 4. تلاش زیاد و تجهیز قوا در جهت انجام وظایف و دستیابی به اهداف، 5. پشتکار در مواجهه با موانع و 6. افرادی خود هدایت، هستند.


امید و خجسته فرجامی


زمانی که فرد احساس می کند به اهدافی که برای خود معین کرده است می رسد و لوازم نیل به آن هدف نیز قابل دستیابی می باشند، حالت و احساس امید را تجربه می کند و به آینده و فرجام های خوب صرفاً با تعریف هدف و آرزوی رسیدن به آن تمام نمی شود بلکه باید عزم قوی و قدرت یافتن مسیر نیل به آن نیز در فرد بوجود آید. ما به عنوان مدیر نمی توانیم صرفاً با ارائه هدفهای متعالی و والا و تلقین به افراد در نیل به آنها، امید آفرینی کنیم.


مطالعات متعدد نشان داده اند که داشتن امید تأثیرات شگرفی بر موفقیت افراد در سازمان، پیشرفت تحصیلی در دانش آموزان، موفقیت های ورزشی و سلامت روانی و غلبه بر بیماری ها دارد. فرد امیدوار با انگیزه و شوق بیشتری نسبت به دیگران خود را درگیر چالش های بسیار می نماید و با سازگاری و انطباق بیشتر نسبت به تغییرات محیطی در تحقق هدف خود می کوشد. موضوع امید با خوشبینی، خودباوری و عزت نفس و کفایت نفس ارتباط نزدیک دارد و بطور مشخص نمی توان این ویژگی ها را در افراد مجزا و متمایز نمود.


اسنایدر برداشتن سه گام را برای امیدوار شدن ضروری می داند: قدم اول هدف واقعبینانه و چالشی برای خود تعریف کردن، گام دوم راههای رسیدن به آن را یافتن و دانستن و قدم سوم انگیزه و شوق و اراده تحقق هدف و دشواری های راه رسیدن به آن را داشتن.


امید، ماهیتی حالت گونه دارد و قابل پرورش، توسعه و اندازه گیری است که برای این منظور یعنی جهت رشد آن می باید به فرایند هدف گذاری و آموزش در خصوص آن و تعیین اهداف چالشی و مرحله ای و بازنگری مجدد هدف برای جلوگیری از ایجاد اهداف اشتباه و در نتیجه امیدواری نادرست توجه شود، مثلاً فرهنگ سازمانی که مشارکت، خلاقیت و برنامه ریزی اقتضایی را تشویق می کند میزان امیدواری به مشارکت در آن افزایش می یابد.


خوشبینی و نگاه مثبت به رویدادها


یک انتظار کلی دایر بر این است که در آینده چیزهاي خوب بیشتر از چیزهاي بد اتفاق می افتد. (کار، 5831). عموما مردم خوش بینی را به صور واقعی، در نظر می گیرند. زاویه تفکر مثبت از مثبت اندیشی و خوش بینی، بیانگرآن است که خوش بینی مستلزم تکرار عبارت هایی تقویت کننده با خود است، مانند اینکه "من هر روز با انحاء مختلف دارم پیشرفت می کنم"، یا تجسم آنکه همه کارها با موفقیت انجام می پذیرد .


پژوهشگران در پی بیست سال کندوکاو، به اساس خوش بینی دست یافته اند. مبناي خوش بینی و مثبت اندیشی، در عبارت هاي امیدوار کننده یا تجسم موفقیت جاي ندارد، بلکه در نحوه تفکر افراد درباره علت ها ریشه دارد. به عبارتی این سبک تبیین افراد است که خوش بینی و بدبینی را تعیین می کند (سلیگمن، 1383). سبک تعیین هم داراي ابعادي چون تداوم، فراگیري و شخصی بودن است .


تعاریف گوناگونی از خوشبینی شده است که می توان همه آنها را در تعریف زیر خلاصه کرد: «خوشبینی عبارت از حالت یا نگرشی در افراد است که انتظار آنها را از وقایع آینده مثبت و مطلوب می سازد.» به عبارت دیگر خوشبینی نگرش مثبت نسبت به رخدادهای آینده است و انتظار اینکه آنچه واقع می شود خوب و مطلوب خواهد بود. البته مطلوب بودن نتایج تا حدودی وابسته به ارزیابی فرد از مطلوبیت می باشد و این موضوعی است که باید در نظر داشته باشیم. به طورکلی تحقیقات نشان داده اند افراد خوشبین اکثراً شاد، مقاوم در برابر مشکلات، موفق در کار و سالم در زندگی می باشند.


مارتین سیلگمان که او را پدر روان شناسی مثبت گرا می نامند، بیان می کند که خوش بینی می تواند به عنوان یک سبک اسنادی تلقی شود که فرد، حوادث مثبت را به اسنادهای کلی و پایدار و یا خودش نسبت می دهد و حوادث منفی را به عوامل خارجی، ناپایدار و موقعیت های خاص نسبت می دهد. در حالی که بدبین ها حوادث مثبت را به عوامل خارجی و موقعیت های خاص و زودگذر نسبت می دهند و حوادث منفی را به عوامل پایدار و فراگیرو در نتیجه این سبک های بیانی و اسنادی متفاوت، خوش بین ها انتظارات مثبتی را در خود ایجاد می کنند که آنها را در جهت دستیابی به اهداف ترغیب می کند و به اتخاذ رفتارهای انعطاف پذیر در برخورد با مشکلات کمک می کنند، در حالی که بدبین ها به دلیل شک و تردید که برای خود ایجاد می کنند و انتظارات منفی شان، با مانع روبه رو می شوند.


تاب آوری


کنار آمدن موفقیت آمیز فرد با عوامل استرس زا و موقعیت هاي دشوار تاب آوري[1]نامیده می شود (مک کوبین[2]1996). تاب آوري به عنوان حوزه اي پر طرفدار در سالهاي اخیر مطرح گردید و به مطالعه و کشف توانمندي هاي فردي و بین فردي می پردازد و باعث پیشرفت و مقاومت در شرایط دشوار می گردد (ریچاردسون[3]، 2002). افراد تاب آور قدرت پذیرش واقعیت را دارند و بر این باورند که زندگی با معناتر از آن است که بخواهند در مقابل مشکلات تسلیم شوند (کوتو[4]، 2002). 


تاب آوري در سطح سازمانی عبارت است از پویایی هاي ساختاري و رویه اي که باعث می شود سازمان ظرفیت لازم براي مقابله با دشواري ها و سختی ها را داشته باشند. سازمان هاي تاب آور با ابعادي چون ساختارهاي مؤثر قدرت، روابط اجتماعی، پذیرش واقعیت ،نگرش مثبت نسبت به تغییر، تمایز و ارتباطات شناحته می شوند (لوتانز، یوسف و آوولیو[5]، 2007).


لوتنز(2002)، تاب آوری را به عنوان توانایی برگشت دوباره به وضعیت عادی در مقابله با مصیبت، تعارض، شکست یا حوادث مثبت، پیشرفت و مسئولیت می داند. برخلاف تصورات قدیمی که تاب آوری یک توانایی غیرعادی است که در افراد خاص و بی نظیر قابل مشاهده و تحسین است، روان شناسی مثبت گرا معتقد است که تاب آوری قابل یادگیری و همچنین قابل توسعه در میان مردم عادی است و می توان آن را اندازه گیری کرد.


کوتا (2000) بیان می کند که این افراد کسانی هستند که واقعیت را می پذیرند و قویا به ارزش ها و اعتقادات ثابت و با معنا پایبند هستند و دارای مکانیزم های انطباقی اثربخشی اند که به آنها اجازه می دهد به گونه ای انعطاف پذیر در واکنش به موقعیت های غیرمنتظره پاسخ دهند.


بخشش


با اینکه بخشش[6] در تمام ادیان الهی مورد تأکید قرار گرفته است، اما در بستر سازمان کمتر شناخته شده و به آن ارزش زیادي داده نشده است (کمرون[7]، 2007).


بخشش یک حرکت شخصی   اجتماعی در قبال یک تخطی مشخص است که خطا کار در قبال آن مسئول است. با اقدام به بخشش به خطا کننده می گوییم : " من با علم به اینکه تو نسبت به من مرتکب خطا و تجاوز شدي، در پی عقوبت کردن تو نیستم، چون تو را بخشیدم". با بخشش خطاکار مورد گذشت قرار می گیرد و مسئله منتفی می شود. بخشش با سلامت جسمانی و روانی بهتر، رضایت شغلی، و سازگاري بهتر رابطه دارد (کار،1385 ). بخشش در سازمان زمانی اتفاق می افتد که فرد پس از تجارب ناخوشایند، تغییرات هیجانی، نگرشی، شناختی و رفتاري را تجربه کند (کمرون 2007.)


قدرشناسی


قدرشناسی[8]وقتی حاصل می شود که ما تصدیق می کنیم در یک رابطه رفتار اجتماعی مثبتی دریافت کرده ایم. قدر شناسی به سه دلیل یک هیجان اخلاقی مثبت است. اول اینکه به ما امکان می دهد بدانیم که نسبت به دیگري رفتار هیجانی مثبتی داشته ایم. دوم اینکه ما را به ابراز رفتار مثبت اجتماعی و پرهیز از رفتار ضد اجتماعی بر می انگیزد. سوم اینکه رفتار اخلاقی شخصی را که عمل شایسته داشته و مورد قدردانی ما قرار گرفته است، تقویت می شود .


مطالعات نشان داده اند افرادي که خاطرات سپاس انگیز خود را نوشته اند در مقایسه با کسانی که به نوشتن خاطرات فشارزاي روانی و سایر وقایع ناخوشایند روزانه خود پرداخته انداز سلامت جسمی و سلامت روانی بیشتري برخوردار شده اند (کار 1385.)


دلگرم سازي


دلگرم سازي[9]فرایندي است که بر منابع و استعداد افراد براي افزایش اعتماد به نفس و پذیرش خود توجه می کند و بر هر منبع یا توانمندیی  که می تواند تبدیل به دارایی و قدرت شود متمرکز می گردد. (دینکمایر و اکستاین 1996).


دلگرم سازي نوعی تجربه هیجانی است که به تصمیمات شناختی فرد منتقل می شود. در دلگرم سازي این واقعیت وجود دارد که اگر چه در دنیاي ما، هیجان هاي مثبت و منفی فراوانی وجود دارند، ولی این ادراك شخص از این هیجان هاست که دید و رویکرد او را در زندگی نشان می دهد. بدین معنی که یک ادراك شخصی از نیمه پر لیوان در برابر نیمه خالی لیوان است. که این امر نشان دهنده یک تفاوت عمده در سبک زندگی افراد است. به همین خاطر، در شجاعت دهی سعی می شود که توجه افراد به هیجان هاي مثبت معطوف شود.


دلگرم سازي شامل پیام هایی از این قبیل است؛ من تو را قبول دارم، به تو احترام می گذارم، تلاش و فضایل تو را ارج می نهم، من با تو و در کنار تو هستم.


سخت رویی


کوباسا[10] و مدي[11] سخت رویی[12]را براي توصیف افرادي به کار برده اند که علیرغم پشت سر گذاشتن حوادث استرس آمیز زندگی ،تسلیم بیماري ها و عوارض منفی آن نمی شوند. سرسختی روانی در ادبیات مربوط به استرس و کنار آمدن با آن براي توضیح تفاوت هاي فردي در تاب آوري در مقابل استرس ظاهر گردید. سخت رویی به افراد کمک می کند در رویارویی با تغییرات تنش زا، دشواري ها را به فرصت هایی پر منفعت تبدیل کنند. نگرش هاي مورد  نظر در سخت رویی عبارتند از: تعهد، کنترل و چالش طلبی  .


مقصود از تعهد آن است که فرد در رویارویی با شرایط دشوار، به جاي ترك صحنه، ترجیح دهد  حضور خود را  در صحنه حفظ کند و به افراد درگیر در آن موقعیت، در برطرف کردن دشواري کمک کند. مقصود از کنترل آن است که فرد به توانایی هاي خود براي اثرگذاري بر نتایج رویدادها باور داشته باشد و مقصود از چالش طلبی آن است که فرد در رویارویی با چالش ها به جاي مقصر قلمداد کردن سرنوشت، در صدد ایجاد فرصت هایی براي رشد خود و دیگران باشد. همچنین در شکل گیري و بروز رفتارهاي سخت رویانه ،فرد باید مهارتهاي حل مساله و تعامل با دیگران براي تعمیق حمایت هاي اجتماعی را نیز در خود پرورش دهد (مدي و خوشابا[13]، 2005).


تاثیرات مثبت گرایی در سازمان


تأثیر خصیصه ها و حالت گونه های مثبت بر رفتار افراد و سازمان ها قابل اندازه گیری است. به عنوان مثال، رفتار شهروندی مثبت گرای سازمانی هستند.


رفتار شهروندی، رفتاری فردی از روی بصیرت و احتیاط است و چندان با سیستم پاداش رسمی سازمان مرتبط نیست و می توان گفت آن دسته از رفتارهای کارکنان است که فراتر از وظیفه قرار دارد. ابعاد آن شامل حس نوع دوستی، پیروی از وجدان، رعایت عفت مدنی، جوانمردی و تواضع است.رفتار شهروندی سازمانی می تواند به وسیله ویژگی های شخصیتی مثبت گرا، گرایش ها و ویژگی های سازمانی مثبت گرا همچون حمایت سازمانی و عدالت توزیعی و رویه ای حاصل شود.


اقدام اصولی شجاعانه، زمانی اتفاق می افتد اصولی شجاعانه، زمانی اتفاق می افتد که فرد می باید از منابع بصیرتی و ذاتی، عواطف و روابط بین فردی و شناختی خود به منظور دستیابی به بالاترین اهداف سازمان، حداکثر استفاده را بکند، اما آن اهداف به عنوان بخشی از کارهای عادی و روزمره سازمان نیست.خصیصه ها و حالات فردی و عوامل سازمانی مختلف همچون شکل و طراحی سازمان از جمله عوامل و شرایط موثر و توانمندساز اقدام اصولی شجاعانه هستند.


مثبت گرایی بر روی غیبت (ارادی و غیرارادی) تاثیر دارد، چنانچه طی تحقیقی که توسط اسنیدر و همکارانش انجام شد، این نتیجه حاصل شد که توسعه مثبت گرایی و حالات مثبتی همچون امید، روی سلامتی افراد بسیار تاثیر دارد. به طوری که افراد بسیار امیدوار به ورزش اهمیت می دهند و در مواجه با درد و استرس قوی تر هستند.


در خصوص افراد تاب آور، می توان گفت آنها با عوامل بالقوه استرس به خوبی مواجه می شوند و سطح استرس کمتری را درک می کنند که این امر باعث کاهش اثرات منفی استرس روی افراد و همچنین کاهش احتمال مبتلا شدن فرد به افسردگی می شود که عاملی اصلی غیبت کاری افراد است.


 منابع


١. کار، آلن (5831). روان شناسی مثبت؛ علم شادمانی و نیرومند ي هاي انسان. (ترجمه حسن پاشا شریفی و جعفر نجفی زند) .تهران: انتشارات سخن  .


٢. پروین، لارنس، و جان، اولیور، بی. (1831). شخصیت؛ نظریه و پژوهش. (ترجمه محمد جعفر جوادي و پروین کدیور) .


تهران: انتشارات آییژ. (تاریخ  انتشار به زبان اصلی 2001.) سارافینو، ادوارد. (1384). روانشناسی سلامت. (ترجمه گروهی از مترجمان). تهران: انتشارات رشد  .


4.      قدمی، محسن (5831). مدیریت استراتژیک سرمایه هاي انسانی، همایش مدیریت استراتژیک سرمایه هاي انسانی .


 5.کورتیس، آنتونی جی.  (2831).  روانشناسی سلامت.( ترجمه فرامرز سهرابی). تهران: نشر طلوع دانش .


 

دیدگاه‌ها  

1 قاسمي 1397-02-16 00:07
درودفراوان براستادارجمنددكتركمالي راداين جامعه نيازمبرم به افرادي به مانندوي درتيم مديريتي استان وكشورداردماهنوزخاطرات خوب مديريت وي درتربيت معلم علامه طباطبايي راازيادنبرده ايم
نقل قول کردن
2 بوشهری 1397-02-16 08:34
بسیار عالی
نقل قول کردن
3 محمد عباسی 1397-02-16 12:02
استفاده بردیم دکتر
نقل قول کردن
4 شنبدی 1397-02-17 07:13
درود بر استاد علم و اخلاق . از مقاله علمی شما بهره بردم. با آرزوی تندرستی و موفقیت شما.
نقل قول کردن

نوشتن دیدگاه

Back to Top